تبلیغات
مبنا - مهندسی فرهنگی؛ بایسته ها و راهبردها

ویژه نگار تخصصی فرهنگ و توسعه
نویسنده :Rostami Moghadam
تاریخ:پنجشنبه 8 تیر 1391-07:14 قبل از ظهر

مهندسی فرهنگی؛ بایسته ها و راهبردها

ویژه نگار تخصصی فرهنگ و توسعه http://mabna.mihanblog.com/

مهندسی فرهنگی بستری برای دستیابی به فرهنگ مطلوب در سایه منابع و مقدورات موجود است. ترسیم ابعاد مختلف مهندسی فرهنگی جهت طراحی و اجرای صحیح، دقیق و همه جانبه «نقشه مهندسی فرهنگی»، نی ازمند تحرک بی شتر نهادهای فرهنگ سازی چون شورای عالی انقلاب فرهنگی است. تأکی دات مکرر معظم له بر این نکته که «یکی از مهمترین تکالیف ما در درجه اول مهندسی فرهنگ کشور است» (1383)، نقش و رسالت دانشگاه، به وی ژه گروه های معارف اسلامی را در این مسی ر برجسته تر نمود.

 
مهندسی فرهنگی؛ بایسته ها و راهبردها

پدید آورنده : غلامحسین گرامی* ، صفحه 12

اشاره:

پیـرو تأکید دات مقام معظم رهبری در سـال 81 بر ضرورت «مهندسی فـرهنـگی کشور»، شاهد شکل گیری فضـای جـدیـدی در حـوزه فـرهنـگ شدی م؛ حوزه ای که بـه عنــوان زی ربنای جامعه انسانی ، پایدارترین پایه اجتماع، شکل و ماهیت حرکت جامعه را مشخص می نماید.

مهندسی فرهنگی بستری برای دستیابی به فرهنگ مطلوب در سایه منابع و مقدورات موجود است. ترسیم ابعاد مختلف مهندسی فرهنگی جهت طراحی و اجرای صحیح، دقیق و همه جانبه «نقشه مهندسی فرهنگی»، نی ازمند تحرک بی شتر نهادهای فرهنگ سازی چون شورای عالی انقلاب فرهنگی است. تأکی دات مکرر معظم له بر این نکته که «یکی از مهمترین تکالیف ما در درجه اول مهندسی فرهنگ کشور است» (1383)، نقش و رسالت دانشگاه، به وی ژه گروه های معارف اسلامی را در این مسی ر برجسته تر نمود.

مقام معظم رهبری بار دی گر، در دی دار اخی ر خود( 17/9/ 86) با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی ، مهندسی فرهنگی را بستر عدالت اجتماعی دانسته و دستی ابی به اهداف فرهنگی انقلاب را مستلزم تبی ی ن دقی ق این مقوله برشمرد و با اشاره به ناکافی بودن کارهای انجام شده در این زمینه ، تأکید فرمود: «باید این مسئله مهم را خیلی جدی تر گرفت.»

این نوشتار در پاسخ به رهنمودهای معظم له و جهت تبی ی ن دقی ق تر این مفهوم و رسالت استادان معارف اسلامی در مقوله مهندسی فرهنگی ، تقدی م می گردد.

معارف

پیرو رهنمود های مقام معظم رهبری در چند سال اخیر درباره ضرورت مهندسی فرهنگی، در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، شاهد شکل گیری فضای جدیدی در حوزه فرهنگ هستیم. درباره مهندسی فرهنگی و حدود و شرایط این حوزه مقالات و سخنان زیادی در سالهای اخیر ارائه شده است. این نوشتار درصدد نگاهی گذرا به مفاهیم اساسی این حوزه و ارائه پیشنهادی جهت مدل فرهنگی جامعه اسلامی می باشد.

مفهوم شناسی مهندسی فرهنگی

تعریف مهندسی فرهنگی و شناسایی ویژگی های اساسی آن نیازمند مجال گسترده ای است. اما به اختصار می توان گفت: از آنجا که مهندسی فرهنگی یک واژة مرکب است بنابراین مانند سایر واژه های ترکیبی باید ابتدا هر واژه جداگانه مورد شناسایی قرار گیرد تا از ترکیب دو واژه یک مفهوم روشن به دست آید.

مفهوم «مهندسی»

مهندس معرب همان اندازه در فارسی است و به معنای اندازه گیرنده، تقدیر کننده، محاسب، شماره دار و... می باشد.[1] این واژه در واقع از همان «هندسه» که معرب «اندازه» می باشد گرفته شده است. هندسه را چنین تعریف کرده اند: معرب اندازه، القیاس،... و فی الاصطلاح هو علم یبحث فیه عن احوال المقادیر من حیث التقدیر و صاحب هذا العلم یسمّی مهندساً.[2] «مهندس» واژه جدیدی نیست که متناسب با رشته های دانشگاهی وضع شده باشد بلکه در ادبیات کهن پارسی بارها به کار رفته است مثلاً فردوسی می گوید:

ز دینار و گوهر هزاران هزار

که آن را مهندس ندارد شمار

سعدی نیز چنین سروده:

قصه به هر که می برم فایده ای نمی دهد

مشکلِ دردِ عشق را حل نکند مهندسی

در دیوان حافظ نیز چنین آمده:

طرب سرای محنت کنون شد معمور

که طاق ابروی یار منش مهندس شد

اگر واژه مهندسی را به «برقراری ارتباط و تعامل میان مؤلفه های یک سیستم با هدف ایجاد رفتار مطلوب» تعریف کنیم؛ کاربرد این واژه همراه با بسیاری از مفاهیم مادی و غیر مادی می تواند وجاهت داشته باشد. مهمترین ارکان واژه مهندسی را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

الف. سیستم: مهندسی در زمانی معنا پیدا می کند که با یک سیستم مواجه باشیم. سیستم، مجموعه ای از اجزای به هم وابسته است که در راه رسیدن به هدف معین با یکدیگر هماهنگ شده اند. سیستم، به شکل مجموعه ای یکپارچه، دارای ویژگی و توانایی هایی است که از جمع ویژگی ها و توانایی های اجزای (زیر سیستم ها) آن متفاوت است.

ب. نگاه جامع: مراد از نگاه جامع، اشتمال بر همة عناصر دخیل در یک سیستم است. لازمه مهندسی داشتن نگاه جامع به همه عناصر و اجزای سیستم می باشد.

ج. برنامه ریزی پیش از اجرا: مهمترین ویژگی در واژه مهندسی، مقدم بودن طرح، برنامه و نرم افزار بر عمل و سخت افزار است. روشن است برای داشتن برنامه مناسب، لازم است موضوع به خوبی شناخته شود؛ هدف به درستی تبیین گردد ؛ واقعیتها و امکانات موجود شناسایی گردد و برای رسیدن به هدف طرحی درانداخته شود.

د. عمل و سازماندهی: یکی از مفاهیمی که از واژه مهندسی به ذهن انسان متبادر می شود، اقدام و عمل یک مهندس است. مهندس کسی است که به مقام تئوری و نظر اکتفا نمی کند و برای رسیدن به اهداف خود، دست به اقدام می زند. مهندس علاوه بر اقدام، وظیفة مدیریت و رهبری عوامل مؤثر در سیستم را نیز بز عهده دارد.

مفهوم فرهنگ:

درباره تعریف فرهنگ[3]، نظریات متعدد و گاه متناقضی وجود دارد. برخی با تأکید بر اکتسابی بودن فرهنگ آن را چنین تعریف کرده اند: «مجموعه الگوها یا هنجارهای رفتاری است که از طریق یادگیری از نسلی به نسل دیگر انتقال می یابد.»[4] گاهی نیز فرهنگ را به «راه و رسم زندگی جامعه» تعریف کرده اند.[5] ماتیو آرنولد[6] از متفکران اهل ادب انگلیس به جنبة آرمانی فرهنگ و شکل گیری آن از مجموعه ارزش ها توجه دارد از دیدگاه وی فرهنگ، عبارت است از: «جستجوی کمال مطلق، به یاری قرار گرفتن بهترین اندیشه ها و گفته ها در باب مطالبی که بیشترین ارتباط را با ما دارد.»[7]

وی مفهوم فرهنگ را به عنوان اصلی که بر همة فعالیت های جامعه نظارت دارد معرفی می کند. بومن[8] نیز تعریفی شبیه به تعریف آرنولد ارائه می کند.[9] با این وجود بسیاری از جامعه شناسان بر تعریف تایلر[10] به عنوان جامع ترین تعریف تأکید می ورزند. وی می گوید: فرهنگ عبارت است از مجموعه پیچیده ای از علوم، دانش ها، هنرها، افکار و اعتقادات، قوانین و مقررات، آداب و رسوم، سنت ها و به طور خلاصه کلیه آموخته ها و عاداتی که یک انسان به عنوان عضو جامعه اخذ می کند.[11]

با چشم پوشی از مباحث مفصلی که در این مقام وجود دارد و با انتخاب دیدگاه حداکثری، می توان فرهنگ را به «کلیت هم تافتة باورها، ارزشها، آرمانها، دانش ها، هنرها، فنون، آداب و فعالیتهای اجتماعی به عنوان بخش ذهنی فرهنگ؛ و تمدن به عنوان بخش عینی آن» تعریف کرد.[12] بنابراین تعریف، مهمترین ارکان واژه فرهنگ موارد ذیل می باشد:

الف. تعریف حداکثری از فرهنگ: در این تعریف علاوه بر داخل دانستن تمدن در فرهنگ، به بخش ذهنی فرهنگ نیز نگاه حداکثری شده و آن را در بالاترین حد از تعامل با عوامل دیگر فرض کرده ایم.

ب. نگاه سیستمی به فرهنگ: در این تعریف فرهنگ، کلیت هم تافته ای است که اجزای آن با یکدیگر ارتباط سیستمی دارند. بنابراین اگر فرهنگ را یک سیستم بدانیم؛ مهندسی فرهنگ، مهندسی سیستم فرهنگ است. یعنی برای مهندسی فرهنگی لازم است اجزای فرهنگ را در جای خودشان قرار دهیم و تعامل آنها را به خوبی با هم برقرار کنیم.

اهمیت فرهنگ در زندگی فردی و اجتماعی

با توجه به تعاریفی که از فرهنگ ارائه شد می توان به اهمیت آن در حیات فردی و نظام اجتماعی پی برد. مجموعه دانش ها، نگرش ها، عادات، رسوم و... که شکل دهنده فرهنگ یک جامعه می باشند از سویی موجب انسجام اجتماعی و یکپارچگی ملی و حتی وحدت نوع بشر می باشد و به همین دلیل وایت، کارکرد فرهنگ را ایمن و با دوام ساختن زندگی نوع بشر می داند.[13]و از سوی دیگر همین عوامل نقش مهمی در شکل گیری شخصیت فردی دارد. از این رو گفته می شود: جامعه، فرهنگ و شخصیت، آنچنان با یکدیگر پیوستگی دارد که به نظر می رسد پژوهندگان به هنگامی که سعی می کنند آنها را از یکدیگر جدا کنند دچار اشتباه شوند.[14] از آنچه گذشت روشن می شود که چرا انسان را موجودی فرهنگی بلکه تنها موجود فرهنگی تعریف کرده اند[15] و نیز در مطالعات جدید سعی می شود انسان را از این بعد یعنی بعد فرهنگی مورد مطالعه قرار دهند و اساساً شاخه ای در علوم به نام انسان شناسی فرهنگی نزج گرفته است.[16]

به همین دلیل است که مقام معظم رهبری در فرمایشات خود بر مسئله فرهنگ تأکید فراوان دارند.

برای نمونه به جملات ذیل توجه کنید:

«فرهنگ یک جامعه اساس هویت آن جامعه است»[17]

«عاملی که یک ملت را به رکود و خمودی یا تحرک و ایستادگی یا صبر و حوصله یا پرخاشگری و بی حوصلگی یا اظهار ذلت در مقابل دیگران یا احساس غرور و عزت در مقابل دیگران یا به تحرک و فعالیت تولیدی یا به بیکاری و خمودی تحریک می کند فرهنگ ملی است.[18]

«فرهنگ، به عنوان شکل دهنده به ذهن و رفتار عمومی جامعه است. اندیشیدن و تصمیم گیری جامعه بر اساس فرهنگی است که بر ذهن آنها حاکم است.»[19]

«فرهنگ، به عنوان جهت دهنده به تصمیمات کلان کشور ـ حتی تصمیم های اقتصادی، سیاسی و مدیریتی است. وقتی ما می خواهیم ساختمان بسازیم و شهرسازی کنیم در واقع با این کار داریم فرهنگی را ترویج می کنیم یا تولید می کنیم یا اشاعه می دهیم.»[20]

مفهوم مهندسی فرهنگی

با توجه به مطالب گذشته مفهوم مهندسی فرهنگی و اهمیت آن به خوبی آشکار می شود. از مباحث نوینی که در طول دهة اخیر در سطح کشورهای صنعتی مطرح گردیده است مهندسی فرهنگی است.[21] البته این مفهوم در غرب بسیار اخص از آن چیزی است که در این مقاله مورد توجه است.

با توجه به بیانات مقام معظم رهبری، مهندسی فرهنگی سه وظیفه مهم یعنی ارزیابی وضعیت فرهنگی موجود، تعیین فرهنگ آرمانی یا همان وضعیت فرهنگی مطلوب و ارائه برنامه، ارائه طریق یا همان تعیین چگونگی رسیدن به وضعیت مطلوب را بر عهده دارد. ایشان می فرمایند: یکی از مهم ترین تکالیف ما در درجه اول مهندسی فرهنگ کشور است؛ یعنی مشخص کنیم که فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی و حرکت عظیم درون زا و صیرورت بخش و کیفیت بخشی که اسمش فرهنگ است و در درون انسان ها و جامعه به وجود می آید چگونه باید باشد، اشکالات و نواقصش چیست و چگونه باید رفع شود؛ کندی ها و معارضاتش کجاست؟[22]

بایسته های مهندسی فرهنگ:

با توجه به بحث های پیشین می توان نتیجه گرفت برای مهندسی فرهنگ کشور باید:

1ـ فرهنگ، عناصر و مقولات فرهنگی و نقش ویژه آنها را در شکل گیری فرد و جامعه به خوبی شناخت.

2ـ باید با نگاهی جامع، همه ابعاد فرهنگی مانند دانش ها، نگرش ها، هنر، آداب، رسوم و... و تأثیر هر کدام بر یکدیگر را مورد بررسی قرار داد.

3ـ وضعیت فعلی فرهنگ کشور باید واقع بینانه و مبتنی بر پژوهش های میدانی شناخته شود.

4ـ نقاط ضعف فرهنگ کشور و خطرهایی که جامعه اسلامی را تهدید می کند و بر آن تأثیر منفی می گذارد به خوبی مورد سنجش قرار گیرد. یقیناً آسیب شناسی یکی از عوامل مهم برنامه ریزی فرهنگی می باشد.

5ـ نقاط قوت فرهنگ کشور به عنوان سرمایه های عظیمی که می تواند دستمایه اصلی تحولات تکاملی فرهنگی باشد شناخته شود.

6ـ وضعیت مطلوب و آرمانی فرهنگ کشور یا همان جامعه آرمانی (اتوپیای) اسلام با توجه به تمامی ابعاد و زوایای آن (آگاهی ها، اعتقادات، هنرها، اقتصاد، سیاست، معماری، لباس و...) تبیین شود.

7ـ برای حرکت از وضع موجود و رسیدن به وضعیت مطلوب، نقشه راه که نشان دهنده تمامی مراحل می باشد طراحی و برنامه ریزی شود.

8ـ اقدامات عملی لازم برای اجرای مرحله ای این حرکت عظیم آغاز شود.

امکان و ضرورت مهندسی فرهنگی:

برخی معتقدند کنترل عناصر فرهنگ ساز جامعه امری محال و یا حداقل غیر ضروری می باشد. مقام معظم رهبری درباره امکان ایجاد تحولات فرهنگی چنین می فرمایند: فرهنگ یک ملت را می شود با عوامل تأثیرگذار به تدریج عوض کرد. یک ملتِ از لحاظ فرهنگی عزیز را به یک ملت توسری خور و ضعیف تبدیل کرد، متقابلاً یک ملت تنبل را می شود به یک ملت زرنگ تبدیل کرد این رنگ ثابت لایزالی و لایزولی نیست.[23]

درباره اهمیت و ضرورت این مسئله نیز ایشان چنین می فرمایند:

«یکی از مهمترین تکالیف ما در درجة اول مهندسی فرهنگ کشور است.»[24]

«مهندسی فرهنگ و مهندسی و مدیریت فرهنگی دارای اهمیت و ضرورت و امکان پذیری است.»[25]

شایسته توجه است که گرچه فرهنگ یک مقوله کثیر الاضلاع است و پیش تر نیز اشاره شد که عناصر سازنده فرهنگ بسیار متنوع می باشند و همین امر، مهندسی فرهنگی را بسیار پیچیده و دشوار بلکه ناممکن می نمایاند ولی توجه به این نکته نیز لازم است که زیربنایی ترین عنصر سازنده فرهنگ، اعتقادات یک جامعه و مبانی ارزشی برخاسته از آنهاست. والرشتاین در یکی از مقالات خود به طور مبسوطی به بررسی فرهنگ و منازعه های ایدئولوژیک در عرصة فرهنگی در نظام جهانی پرداخته است.[26] به همین دلیل در مباحث جامعه شناسی، توسعه فرهنگی را به فرایندی که با ایجاد تغییرات در حوزه ادراکات سپس ارزش ها و پس آن گرایش های انسان به وجود می آید تعریف می کنند.[27] بنابراین در مهندسی فرهگی باید توجه ویژه ای به زیربناهای فرهنگ بشود. بدیهی است که تعیین نظام اقتصادی، نظام سیاسی، نظام قضایی، نظام ارزشی، نظام تعلیم و تربیت و... بستگی دارد به اینکه انسان، مبدأ پیدایش و نقطه عزیمت او و جهان هستی را چگونه تعریف کنیم. از همین رو است که مبانی فکری و اعتقادی جامعه، زیربنای فرهنگ آن جامعه دانسته می شوند. در ادامه مقاله این بحث روشن تر خواهد شد.

متولیان مهندسی فرهنگ

مهندسی فرهنگ در هر کشوری با توجه به قوانین حاکم و شرایط خاص آن کشور بر عهده گروه ها، سازمان ها یا افراد خاصی قرار داده می شود. در کشور ایران این امر مهم از سوی مقام معظم رهبری بر عهدة شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفته است. ایشان می فرمایند: شورای عالی انقلاب فرهنگی را در واقع باید اطاق فرمان فرهنگی کشور یا ستاد عالی فرهنگی و علمی دستگاه های کشور اعم از دستگاه های فرهنگی و سایر دستگاه ها و مرکز مهندسی فرهنگی کشور به حساب آورد.[28] ایشان همچنین می فرمایند: مهندسی فرهنگی کشور منحصراً توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی امکان پذیر است.[29]

ممکن است گمان شود که آیا با توجه به دستگاه های عریض و طویلی مانند مجلس شورای اسلامی، دولت یا مجمع تشخیص مصلحت آیا باز هم باید مهندسی فرهنگی را از شورای عالی انقلاب فرهنگی توقع داشت. مقام معظم رهبری در این زمینه می فرمایند: «این مجموعه (شورای عالی انقلاب فرهنگی) در کشور، بی بدیل است، در مدیریت راهبردی فرهنگی، ما به غیر از این مجموعه، هیچ مرکزی را در کشور نداریم. بخش های مختلف چه دولت، چه مجلس، چه حتی مجمع تشخیص مصلحت وظایفی دارند اما هیچ کدام وظیفه ای را که این شورا بر عهده دارد بر عهده ندارند.»[30]

خطر افراط و تفریط در مهندسی فرهنگ

یکی از آسیب هایی که مهندسی فرهنگی را تهدید می کند افراط یا تفریط در این مقوله است. مقصود از افراط، کنترل شدید و بسیار سخت گیرانه نسبت به عناصر تشکیل دهنده فرهنگ و مقصود از تفریط رهاکردن این عوامل به حال خود می باشد. مقام معظم رهبری در این زمینه می فرمایند: «ما نمی خواهیم با نگاه افراطی به مقوله فرهنگ نگاه کنیم. بایستی نگاه معقول اسلامی را ملاک قرار داد.»[31] «ما نه معتقد به ولنگاری و رهاسازی هستیم، که به هرج و مرج خواهد انجامید، نه معتقد به سختگیری شدید، اما معتقد به نظارت، مدیریت، دقت در برنامه ریزی و شناخت درست از واقعیات هستیم.»[32]

مراحل و مصادیق مهندسی فرهنگی

مهندسی فرهنگی را می توان از ابعاد گوناگون ارزیابی کرده و با توجه به شیوه نگرش، مراحل و موضوعات مختلفی را مد نظر قرار داد. بنابر یک دیدگاه، مهندسی فرهنگی عبارت از چهار مرحلة اصلی است که در طول یکدیگر قرار می گیرند:

شناسایی و رصد فرهنگی ؛ تبیین مدلهای فرهنگی ؛ برنامه ریزی فرهنگی ؛ مدیریت و نظارت فرهنگی.

از سوی دیگر حوزه فرهنگ، خود دارای زیر مجموعه هایی همچون: فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ سازمانی می باشد. مهندسی فرهنگ کشور به این معناست که فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ سازمانی به یک نظم خاص برسند تا دستیابی به اهداف مورد نظر میسر گردد. با این دیدگاه همه دستگاه ها و سازمان های کشور در موضوع فرهنگ نقش دارند.

در این حوزه در بخش فرهنگ ملی، تقویت دروسی چون درس تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامی نقش مؤثری در ارتقای و تقویت فرهنگ ملی و ایجاد خودباوری و عزت نفس ملی در برابر سایرین، خواهد داشت. همچنین در حوزه فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ سازمانی با زیر مجموعه هایش، دروسی چون اخلاق اسلامی و درس تفسیر قرآن و نهج البلاغه می تواند بسیار راهگشا باشد. انتخاب موضوعات و مباحث اینگونه دروس متناسب با مباحثی چون فرهنگ ازدواج، خانواده، اداره و کارمندی و کارگری و لباس و پوشش که در مباحث اخلاقی و آیات و روایات منقول از ائمه معصومین(ع) به شکل بسیار گسترده و متنوعی از آن بحث شده است، در این حوزه تأثیر فراوانی خواهد داشت. با این وصف اساتید معارف با تیزبینی و موضوع شناسی دقیق سهم به سزایی را در رشد و ارتقای فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی و تخصصی و فرهنگ سازمانی ایفا خواهند نمود و با توجه به تبیین این موارد از طریق آیات و روایات می توانند به یک نظم و انسجام و ارتباط منطقی خاص بین این موارد برسند که این انسجام و ارتباط منطقی بخش بزرگی از مهندسی فرهنگی کشور به حساب می آید.

نقش نظام فکری در مهندسی فرهنگی کشور

همانگونه که اشاره شد نظام فکری و اعتقادی هر جامعه مهم ترین رکن شکل دهنده فرهنگ آن جامعه می باشد. تأثیر نظام فکری بر فرهنگ یک جامعه توسط هیچ کس قابل نفی نیست. اما آنچه مهم است این است که دستگاه متولی مهندسی فرهنگی تا چه میزان باید این نظام را در مدل فرهنگی دخیل کند. آیا متولیان فرهنگی باید به افراد اجازه دهند با سلایق و باورهای خود، خرده فرهنگ هایی رابسازند تا از مجموع آنها نظام فرهنگی شکل گیرد؛ یا اینکه با کنترل دقیق، رخصت شکل گیری خرده فرهنگ هایی بر اساس باورهای فردی را ندهند ؟

مقام معظم رهبری با مفروغ دانستن برتری نظام فکری اسلام بر کلیه نظام های فکری دیگر ، می فرمایند: برخورد افراطی [با مقوله فرهنگ] از دو سو متصور است: یکی اینکه مقوله فرهنگ را مقوله ای غیر قابل اداره و غیر قابل مدیریت بدانیم . مقوله ای رها و خود رو که نباید وارد آن شد... در مقابل، تفکر افراطی دیگری وجود دارد که سختگیر، خشن و نظارت کنترل آمیز بسیار دقیق است. این تفکر هم به همان اندازه غلط است.

...نمی شود ما میدان را رها کنیم تا دیگران هرکاری که می خواهند بکنند. امروز همان کسانی که دم از آزادی و لیبرال بودن می زنند، پیچیده ترین و دقیق ترین و ظریفترین شیوه کنترل را بر روی فرهنگ کشورهای خودشان ، بلکه سراسر دنیا اعمال می کنند.[33]

بر این اساس، اصلی ترین وظیفه متولیان فرهنگ، مهندسی و مدیریت فرهنگ بر اساس نظام فکری اسلام است. مقام معظم رهبری در این خصوص می فرمایند: ... مجموعه ای لازم است که اینها را تصویر کند و بعد مثل دست محافظی هوای این فرهنگ را داشته باشد. نمی گویم به طور کامل کنترل کند؛ چون کنترل فرهنگ به صورت کامل نه ممکن است، نه جایز. اصلاً رشد فرهنگی با ابتکار و آزادگی و آزادی و میدان دادن به اراده هاست.[34]

در این بخش نیز اساتید معارف با محتوای عمومی دروس معارف اسلامی می توانند با تبیین نظام فکری اسلام و تبلیغ و گسترش آن و ارائه مطلوب و مناسب آن به نسل جوان دانشجو که آینده سازان این کشور و نخبگان فکری و علمی کشور در زمان نه چندان دور خواهند بود، برتری این نظام فکری را برای آنها تبیین نموده و مطلوبیت آن را در ذهن این افراد برجسته و نهادینه نمایند. اعتقاد به برتری نظام فکری اسلام و پذیرش این برتری و حضور آن در ذهنیت عمومی جامعه به ویژه نخبگان و فرهیختگان جامعه تأثیر به سزایی در مهندسی فرهنگی بر اساس این نظام فکری خواهد داشت.

نقشه مهندسی فرهنگی کشور

برای اینکه همه دستگاه ها وکارکردهای آنان در جهت فرهنگ مطلوب سمت و سو بگیرد؛ نخست باید نقشه مهندسی فرهنگی یا همان مدل فرهنگی ترسیم شود. مدل فرهنگی روشی است که بر مبنایی مشخص، به برنامه ریزی فرهنگی « قابلیت ارزیابی، امکان تصمیم گیری و قدرت کنترل و تصمیم بهینه» می دهد. همانگونه که پیش تر نیز اشاره شد تهیه این نقشه وظیفه شورای عالی انقلاب فرهنگی است.

از سوی دیگر ضرورتی که برای اجرایی شدن نقشه فرهنگی کشور وجود دارد؛ اعمال مدیریت راهبردی فرهنگی است. مدیریت راهبردی دو وظیفه عمده بر عهده دارد:

1ـ شاخص های روشن و مشخصی برای هدف فرهنگی مشخص کند ۲ـ نرخ موجود و نرخ هدف را تعیین کند. در این مورد مقام معظم رهبری می فرمایند: باید تأثیر مجموعه کارهایی را که انجام می دهیم مشخص کنیم و بتوانیم بسنجیم که خروجی کارمان در مجموع نظام، در حوزه فرهنگ، چگونه است.

مدل فرهنگی نظام رحمانی

اگر اسلام را نظام فکری مورد پذیرش فرض کنیم ؛ می توان مدل فرهنگی زیر را با اقتباس از شیوه مدیریت کلان خداوند بر جهان هستی، مدل فرهنگی برتر دانست که کاملاً اسلامی و منطبق با ویژگی های فطری انسان است. این مدل فرهنگی که از این پس آن را با عنوان نظام رحمانی می شناسیم ، از دو رکن اصلی تشکیل شده است:

الف. رشد

رشد لغتی است که در اصطلاح اسلامی مترادف با واژه مدیریت و رهبری با تمام شمول آن به کار می رود. در اصطلاح عرفی، رشد صفتی است که به اندام بدن نسبت داده می شود. ولی در اصطلاح فقه اسلامی، رشد به نوعی بلوغ روحی اطلاق می گردد.به عنوان مثال گفته می شود کودک پس از بلوغ جسمی باید به حدی از بلوغ روحی برسد که بتواند مدیریت صحیحی بر اموال خود داشته باشد. به عبارت دیگر ، رشد عبارت است از « شایستگی و لیاقت برای نگهداری و بهره برداری صحیح از سرمایه های زندگی» .

قرآن کریم درباره پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «این پیامبر که در تورات و انجیل از او یاد شده چیزهای خوب را حلال می کند و بدی ها را حرام می سازد و بار سنگین را از دوش ها بر می دارد و غل ها را از مردم باز می کند.»[35]

این روش راهبردی پیامبر که نیروهای بسته را آزاد می کند و استعدادها را شکوفا می سازد و از ضعیف ترین افراد، قویترین ملتها را می سازد؛ مبتنی بر چند امر است:

1ـ سرمایه های انسانی هر اجتماع، بزرگترین سرمایه های آنها است. اسلام به این سرمایه ها امنیت فراوانی داده است.

2ـ این سرمایه ها نیازمند اکتشاف و استخراج است.

3ـ انسانها دارای قوانین خاص خود هستند و اگر بخواهیم برای آنان برنامه ریزی فرهنگی کنیم لازم است آنان را بشناسیم. به بیان دیگر، قوانین حاکم بر رفتار انسانی را باید همچون قوانین فیزیک و شیمی کشف کرد؛ نه وضع.

نکته دیگر اینکه قرآن کریم در مدل حکومتی فرعون را رشید نمی داند.[36] این در حالی است که فرعون از لحاظ فن آوری و پیشرفت در سطح بالایی قرار داشته است

از اینجا می توان مهمترین قواعد نظریه رشد را در موارد زیر برشمرد:

1ـ صرف پیشرفت و افزایش تأثیر فرهنگی بر دیگران، نشانه رشد مدل فرهنگی نیست.

2ـ لازمه مدل فرهنگی رشید، توجه ویژه به انسانها و ابعاد وجودی آنها است.

3ـ مدل فرهنگی رشید، مدلی است که رشد مادی و معنوی انسانها را همزمان ارائه کند.

ب. رحمت

از آنرو که ارائه نقشه فرهنگی مطلوب، فرع بر شناخت انسان است و این ضعف شناخت توسط اندیشمندان مختلف، منجر به ارائه الگوهای غلطی شده است؛ لازم است برای دستیابی به الگوی صحیح، به نحوه مدبّریت خداوند بر جهان هستی مراجعه کنیم و اصول مورد نیاز برای مدل فرهنگی را از این منبع اقتباس کنیم. زیرا خداوند است که انسان را خلق کرده و طبیعتاً او را می شناسد و روش برنامه ریزی برای او را می داند.

این مدل فرهنگی مبتنی بر اصل رحمت است که به عنوان راهبردی ترین محور اعمال مدیریت خداوند شناخته می شود. ربوبیت خداوند که همان مدیریت و مدبریت اوست؛ بر اساس رحمت سابقه خداوند شکل گرفته و قواعد و اصول مدیریت اسلامی نیز باید بازتابی از رحمت واسعه الهی باشد.

بنابراین، طراحی نقشه فرهنگی باید به گونه ای باشد که مواردی همچون: برائت، کرامت و مغفرت که زیر مجموعه اصل رحمت هستند، در آن لحاظ گردد.

ارتباط مدیریت رحمانی و نظریه رشد:

باید گفت این دو نظریه اسلامی به ضمیمه یکدیگر، مدل فرهنگی اسلامی را ارائه می دهند. چه بسا بهترین بیان برای ارتباط میان این دو نظریه آن چیزی باشد که خداوند متعال در قرآن مجید بیان می دارد: «رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا؛[37] پروردگارا ! ما را از سوی خودت رحمتی عطا کن و راه رشد را برایمان فراهم ساز. با این بیان این دو نظریه در طول یکدیگر قرار می گیرند و قادرند اصول مدل فرهنگی مورد نظر اسلام باشند.»

در پایان اشاره به این نکته حائز اهمیت است که با توجه به اینکه حکومت انبیا و پیامبر اکرم(علیهم السلام) و آن دسته از امامانی که دارای حکومت بوده اند، در راستای مدبّریت خداوند متعال و برگرفته از الگوی مدیریتی او بر جهان هستی است؛ روش فوق الذکر قابل استفاده از روش این بزرگواران نیز می باشد. علاوه بر اینکه حکومت امام زمان (ارواحنا لتراب مقدمه الفداء) نیز بر اساس همین روش وعده داده شده است. بر این اساس تقویت و نگاه جدید به دروسی چون تاریخ صدر اسلام و تاریخ ائمه(ع) می تواند الگوی مناسبی جهت برنامه ریزی فوق ارائه نماید.

در مجموع هرچند بحث مهندسی فرهنگی در کل، وظیفة شورای عالی انقلاب فرهنگی است ولی همانطور که در ضمن بحث بیان شد در مراحل مختلف این امر گروه های معارف اسلامی و استادان این دروس می توانند به شکل های مختلفی نقش آفرینی نمایند. هرچند دفاتر نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه ها نیز می توانند در حوزه فعالیت خود نیز دارای یک نقشه کامل فرهنگی و تدوین مهندسی فرهنگی باشند. اساساً طراحی دروس معارف اسلامی در دانشگاه ها از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی به همین منظور بوده است. رسالت اصلی استادان معارف اسلامی این است که دانشجویان عزیز را که سرمایه های ارزشمند و مدیران آینده جامعه می باشند با ابعاد مختلف اسلام آشنا کنند. تبیین نظام اعتقادی اسلام و دفاع عقلانی از آن، در درس مبانی نظری اسلام، تبیین نظام ارزشی اسلام، در درس اخلاق اسلامی، تبیین نظام سیاسی اسلام در درس انقلاب اسلامی، آشنایی با الگوهای بزرگ و نیز چگونگی بهره برداری از متون دینی در دو درس تاریخ اسلام و آشنایی با منابع اسلامی از مهم ترین اهداف این دروس می باشد که استادان معارف باید به آنها توجه وافی داشته باشند.

پی نوشت ها:

* ـ دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی.

* ـ مدرس مرکز جهانی علوم اسلامی.

[1] ـ لغت نامه، دکتر محمد معین و دکتر سیدجعفر شهیدی، ج 14، موسسه لغت نامه دهخدا، 1377.

[2] ـ موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، واژه هندسه.

[3] ـ culture.

[4] ـ فرهنگ توصیفی روانشناسی اجتماعی، ژاسنت صلیبی.

[5] ـ جستارهایی در جامعه شناسی معاصر، غلامعباس توسلی، ص 107.

[6] ـ Matthew Arnold.

[7] ـ منتقدان فرهنگ، لزلی جانسون، ترجمه ضیاء موحد، طرح نو، 1378، ص 12.

[8] ـ Bauman.

[9] ـ منتقدان فرهنگ، لزلی جانسون، ترجمه ضیاء موحد، طرح نو، 1378، ص 13.

[10] ـ sir Edward Tylor.

[11] ـ مقدمات جامعه شناسی، دکتر منوچهر محسنی، 1384، ص 85 و انسان شناسی عمومی، دکتر اصغر عسکری خانقاه و دکتر محمد شریف کمالی، 1384، ص 236.

[12] ـ به نقل از کتاب خصائص مدیران فرهنگی، محمد حبیبی، ص5.

[13] ـ تکامل فرهنگ، لسلی الف. وایت، ترجمه فریبرز مجیدی، دشتسان، 1379، ص 24.

[14] ـ دکتر منوچهر محسنی، همان، ص88.

[15] ـ لسلی الف. وایت، همان، ص 21.

[16] ـ فرهنگ اندیشه انتقادی، ویراستة مایکل پین، ترجمه پیام یزدانجو، نشر مرکز، 1382، ص 95-99.

[17] ـ مقام معظم رهبری، 1383.

[18] ـ20 ـ همان، ۱۳۸۱.

[21] ـ دکتر منوچهر محسنی، همان، ص 107.

[22] ـ 25ـ مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 8/10/83

[26] ـ دکتر مصطفی ازکیا و دکتر غلامرضا غفاری، جامعه شناسی توسعه، کیهان، 1386، ص 34.

[27] ـ همان، ص 48.

[28] ـ 30ـ مقام معظم رهبری، 1381.

[31] ـ 33ـ همان، 1382.

[34] ـ همان، 8/10/83.

[35] ـ اعراف / 157.

[36] ـ هود/ 97.

[37] ـ کهف / 10.

http://www.hawzah.net/FA/magart.html?MagazineID=0&MagazineNumberID=5647&MagazineArticleID=55155

ویژه نگار تخصصی فرهنگ و توسعه http://mabna.mihanblog.com/




foot complaints
دوشنبه 27 شهریور 1396 10:50 بعد از ظهر
I do not know whether it's just me or if perhaps everybody else encountering
problems with your website. It looks like some of the text within your content are running off the screen. Can somebody
else please comment and let me know if this is happening to them as
well? This could be a issue with my web browser because I've had this happen previously.
Many thanks
BHW
جمعه 25 فروردین 1396 03:48 قبل از ظهر
Hmm is anyone else experiencing problems with the images on this blog
loading? I'm trying to determine if its a problem on my end
or if it's the blog. Any feed-back would be greatly appreciated.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر